فعاليتهاى كشاورزى و بازرگانى خود را وسعت بخشد . بازرگانان انگليسى فعاليت زيادى مخصوصا در جهت تجارت ابريشم آغاز كردند و چون گيلان مركز توليد ابريشم بود فعاليتهاى تجارتى آنها بيشتر در اين منطقه تمركز مىيافت . روسها نيز با انگليسيها به رقابت پرداخته موجبات رونق كار تجارت و نيز توليد ابريشم را در گيلان فراهم ساخته بودند . رونق تجارت ابريشم در گيلان از زمان شاه عباس آغاز شده بود . شاه عباس خود شخصا به كار ابريشم علاقمند بود و هرسال مقادير قابل توجهى ابريشم به خارج صادر مىكرد . از زمانى كه وى به گيلان دست يافت تحرك و فعاليت بيشترى براى پرورش كرم ابريشم و توليد و تجارت ابريشم آغاز گرديد ولى پس از وى به علت عدم امنيت و نبودن ثبات و مخصوصا اشغال منطقه توسط روسها بازار ابريشم از رونق افتاد . در سال 1147 مصادف با 1734 ميلادى ملكه روسيه آنا ايوانوونا « 229 » امتيازى به بازرگانان انگليسى اعطا كرد كه حمل‌ونقل كالا را از راه روسيه به ايران و بالعكس تسهيل مىكرد . طبق اين امتياز به حمل‌ونقل كالا از انگلستان به ايران و بالعكس سه درصد ماليات تعلق مىگرفت چند سال بعد يكى از اتباع انگلستان به نام جان التون ، كه مدتى در خدمت پطر كبير بود و در آسياى مركزى و سيبرى به كار اشتغال داشت فعاليت چشمگيرى را براى ايجاد راه تازه‌اى از استرآباد به بخارا آغاز نمود . هدف وى از اين فعاليت بهره‌بردارى از منابع آسياى مركزى بود . وى در سال 1145 وارد گيلان شد اما چون روسها به وى بدگمان بودند روابط او با كنسول روس ، كه آراپف نام داشت تيره شد . جان التون براى وصول به هدفهاى خويش متوجه نادر شاه گرديد و به وى نزديك شد . هم‌زمان با تجديد رونق تجارت ابريشم يك تجارتخانه انگليسى در رشت تأسيس شد كه به كار تجارت ابريشم اشتغال ورزيد . علاوه‌بر تجارتخانه مزبور عده زيادى از بازرگانان انگليسى ، روسى ، يهودى و ارمنى براى تجارت ابريشم به رشت روى آوردند ؛ بدين‌ترتيب هرسال مقادير قابل توجهى ابريشم گيلان از طريق روسيه به كشورهاى اروپائى صادر مىشد . صادركنندگان ابريشم بيشتر بازرگانان انگليسى ، روسى و ارمنى بودند . انگليسيها ابريشم خام را از گيلان به انگلستان و ساير كشورهاى اروپائى صادر مىكردند و در عوض انواع كالاها را از ممالك اروپائى و پارچه‌هاى پشمى و نخى را از انگلستان به ايران مىآوردند . روسها نيز از گيلان و ساير نواحى شمال ايران ابريشم خام و برنج و مواد غذائى مىبردند و به جاى آنها پارچه و چرم قرمز و پوست خز و پوست روباه به شمال ايران وارد مىكردند . با وجود رونق تجارت وضع زندگى و معيشت مردم چندان رضايت‌بخش نبود و صدور مواد غذائى مخصوصا برنج از گيلان توسط روسها باعث بروز قحطى مىگرديد ، بطورىكه گاه ناچار از روسيه آرد وارد مىكردند . نادر شاه مايل بود ايران در درياى خزر داراى چند كشتى باشد زيرا داشتن كشتى را در درياى خزر براى حكومت بر اين دريا و نيز اعمال قدرت در برابر تركها و لزگيها ضرورى مىدانست . براى تحقق بخشيدن به اين آرزو از ملكه روسيه كمك خواست ولى پاسخ موافقى دريافت نكرد و ملكه روسيه با توسل به معاذير مختلف از اعزام كارشناس به ايران خوددارى نمود ، امّا جان التون كه مردى فعال و كاردان بود نادر شاه را يارى كرد و به ساختن كشتى در لنگرود پرداخت . نادر شاه طى فرمانى جان التون را تبعه ايران شناخت و وى را به لقب جمال بيك موسوم و مفتخر ساخت . نخستين كشتى ساخته شده توسط جان التون كه داراى ظرفيتى قابل توجه و مجهز به بيست قبضه توپ بود به نام نادر شاه در كنارهء گيلان در آب انداخته شد . اين كشتى به مراتب بهتر و مجهزتر از كشتيهاى روسى شناور در درياى خزر بود . « به موجب فرمانى كه پادشاه ايران صادر كرده بود همهء كشتيهاى روسى موظف بودند به پرچم ناو جديد سلام دهند . » « 230 » خدمات التون به نادر شاه موجبات نارضائى روس و انگليس را فراهم ساخت . روسها مايل نبودند ايران به كشتيرانى در درياى خزر بپردازد و انگليسيها ، كه التون را عامل مؤثرى در پيشرفت امور بازرگانى خود مىدانستند نمىخواستند به هيچ قيمتى او را از دست بدهند . با توجه به همين مسائل انگليسيها به التون پيشنهاد كردند كه سفارت انگلستان را در دربار سن پطرزبورگ بپذيرد . حقوقى كه به وى پيشنهاد شده بود چهارصد ليره استرلينگ در سال بود اما التون اين پيشنهاد را رد كرد . بالاخره در سال 1160 هجرى ملكه روسيه طى فرمانى به شكل مستقل بازرگانى انگليس را از طريق درياى خزر پايان داد . بازرگانان انگليسى كه مدت هفت سال در گيلان فعاليت داشتند كار خود را اجبارا تعطيل كردند . بديهى است تعطيل بازرگانى انگليس بدون توجه به مسائل سياسى نبود . التون تا مدتى پس از مرگ نادر شاه همچنان به ساختن كشتى ادامه داد . تعداد قابل توجهى از كارگران گيلانى زير نظر او به كشتىسازى اشتغال داشتند . بيگانگان ، كه كمر قتل التون را بر ميان بسته بودند در ميان كارگران عليه او به تحريكاتى پرداختند . يك بار در محيط كار به وى سوء قصد شد و گلوله‌اى لباس او را سوراخ كرد . او از اين حادثه جان بسلامت برد ولى بالاخره توسط حاجى جمال يكى از متنفذان گيلان كشته شد . در دوران نادر شاه سياست مالياتى وى و فشار به طبقات مختلف مردم براى وصول مالياتها و خراجهاى گزاف موجب شد كه مردم در برخى نقاط كشور از جمله گيلان به قيامها و شورشهائى دست بزنند . از اين قيامها و شورشها در كتب متعدد مربوط به تاريخ ايران و گيلان بحثى بميان نيامده است ، تنها دو تن از ايران‌شناسان معاصر شوروى سابق در كتابى كه تحت عنوان « دولت نادر شاه افشار » نوشته‌اند با استفاده از آرشيو وزارت خارجه شوروى و مدارك و اسناد انبار دولتى دستنويسهاى جمهورى ارمنستان و آكادمى علوم و برخى ديگر از منابع و مآخذ موجود در روسيه به اين قيامها و حوادث اشاره كرده‌اند . گرچه فشار مالياتها بيشتر براى دهقانان و روستائيان و طبقات فقير و كم‌درآمد تحمل‌ناپذير بود امّا متنفذان و بزرگان و روحانيان ، كه غالبا از

--> ( 229 ) . كاترين پس از دو سال سلطنت در سال 1727 جاى خود را به الكسيس پطر دوم داد . سه سال بعد يعنى در 1730 آنا ايوانوونا جانشين پطر دوم گرديد . ( 230 ) . تاريخ روابط بازرگانى و سياسى انگليس و ايران ، دكتر ابو القاسم طاهرى ، انجمن آثار ملى ، تهران 1354 ، جلد اول ، صفحه 221 .